IBS ve Fonksiyonel Dispepsi

Irritabl bağırsak sendromu (IBS) ve fonksiyonel dispepsi, doktorların bağırsak-beyin etkileşimi bozuklukları dediği durumlardır (eski adı "fonksiyonel" gastrointestinal bozukluklardır). "Fonksiyonel", bağırsağın yapısal olarak normal görünmesine rağmen rahat çalışmaması anlamına gelir: bir doktor muayene ettiğinde ülser yok, iltihap yok, tümör yok ve görünür bir hasar yok. Rahatsızlık gerçektir, ancak organın kendisindeki bir yaralanmadan değil, bağırsak ile sinir sisteminin nasıl iletişim kurduğundan kaynaklanır.

IBS esas olarak alt sindirim sistemini (bağırsaklar) etkiler. Tekrarlayan karın (abdominal) ağrısının yani sıra ishal, kabızlık ya da her ikisi gibi bağırsak alışkanlıklarındaki değişikliklerle tanımlanır. Fonksiyonel dispepsi esas olarak üst sindirim sistemini (mide bölgesi) etkiler. Genellikle öğün zamanlarında, üst karnın ortasında sürekli rahatsızlık, dolgunluk ya da yanmaya neden olur.

Bu durumlar çok yaygındır. ABD Ulusal Diyabet, Sindirim ve Böbrek Hastalıkları Enstitüsü (NIDDK), Amerika Birleşik Devletleri'ndeki insanların yaklaşık %12'sinde IBS bulunduğunu ve bunun kadınlarda erkeklere kıyasla yaklaşık iki kat daha yaygın olduğunu tahmin etmektedir. Fonksiyonel dispepsi en az bu kadar yaygındır ve dünya genelinde nüfusun büyük bir bölümünü etkiler. Hiçbir durum, örneğin kanserin olduğu şekilde vücudunuz için tehlikeli değildir ve hiçbiri yaşam süresini kısaltmaz, ancak her ikisi de günlük konfor ve yaşam kalitesi üzerinde gerçek bir etkiye sahip olabilir. Bu rehberin amacı, bunları sakince anlamanıza ve iyi bir bakıma ulaşmanıza yardımcı olmaktır.

Doktorlar her iki durumu da alt tiplere ayırır, çünkü doğru tedavi çoğu zaman hangi orunturuye sahip olduğunuza bağlıdır.

IBS alt tipleri (dışkı orunturusune göre)

• IBS-C (kabızlıkla): dışkılar çoğunlukla sert ya da topaklidir, zorlanma ve bağırsağınızı tam olarak bosaltamadiginiz hissi vardır.
• IBS-D (ishalle): dışkılar çoğunlukla gevşek ya da suludur, bazen aniden, acil tuvalet ihtiyacı olur.
• IBS-M (karışık): sert ve gevşek dışkılar arasında gidip gelirsiniz.
• IBS-U (sınıflandırılmamış): belirtiler yukarıdakilere tam olarak uymaz.

Fonksiyonel dispepsi alt tipleri

• Postprandiyal sıkıntı sendromu (PDS): "postprandiyal" basitçe yemekten sonra anlamına gelir. Başlıca sorunlar, yemeklerden sonra rahatsız edici dolgunluk ve çok çabuk doymadir (erken doyma); bu nedenle normal boyutta bir öğünü bitiremezsiniz.
• Epigastrik ağrı sendromu (EPS): "epigastrik", göğüs kemiğinin hemen altındaki üst-orta karın anlamına gelir. Buradaki başlıca sorunlar, o bölgedeki ağrı ya da yanma hissidir.

Birçok kişide her iki dispepsi alt tipinin bir karışımı bulunur. Aynı anda hem IBS hem de fonksiyonel dispepsiye sahip olmak da çok yaygındır, çünkü bunlar aynı temel bağırsak-beyin mekanizmalarını paylaşır.

Hiçbir durum için tek bir neden yoktur. Bunun yerine, birçok faktör bir araya gelir. Temel fikir, beyinle anormal şekilde iletişim kuran daha hassas, daha tepkisel bir bağırsaktır.

• Viseral aşırı duyarlılık: bağırsağın sinirleri normalden daha güçlü ağrı ya da rahatsızlık sinyalleri gönderir; böylece besinlerin geçmesi ya da gazın bağırsağı germesi gibi normal olaylar ağrılı hissedilir.
• Değişmiş bağırsak hareketi (motilite): besinleri ilerleten kas kasılmaları çok hızlı (ishale ya da ağrıya yol açan) ya da çok yavaş (dolgunluğa ya da kabızlığa yol açan) olabilir.
• Bağırsak-beyin iletişim bozukluğu: stres, kaygı ve düşük ruh hali bağırsağın nasıl davrandığını değiştirebilir; bağırsak rahatsızlığı da ruh halini etkileyebilir. Bu çift yönlü bir ilişkidir, "tamamen kafanızda" değildir.
• Önceki bir bağırsak enfeksiyonu: ağır bir gıda zehirlenmesi ya da gastroenterit nöbeti bazı kişilerde IBS'yi tetikleyebilir (bazen enfeksiyon sonrası IBS olarak adlandırılır).
• Bağırsak bakterilerindeki (mikrobiyom) değişiklikler ve fonksiyonel dispepside ince bağırsağın ilk bölümündeki düşük dereceli iltihap.
• Bir mide bakterisi olan Helicobacter pylori enfeksiyonu, bazı kişilerde dispepsiye katkıda bulunabilir ve test edilmeye değerdir.

Risk faktörleri arasında daha genç olmak (IBS genellikle 50 yaşından önce başlar), kadın olmak, ailede IBS öyküsü, yaşamın erken dönemindeki stres ya da zorlu deneyimler ve kişisel kaygı ya da depresyon öyküsü yer alır. Bu risk faktörlerine sahip olmak, durumunuza sizin neden olduğunuz ya da bunun sizin suçunuz olduğu anlamına gelmez.

Belirtiler genellikle gelip gider, iyi günler ve kötü günler olur. Alevlenmeler belirli besinleri, içecekleri, hormonal değişiklikleri ya da stres dönemlerini izleyebilir ve bazen açık bir neden olmadan ortaya çıkar.

Yaygın IBS belirtileri

• Karın ağrısı ya da kramplar, genellikle yemekten sonra kötüleşir ve bağırsak hareketinden sonra hafifler
• Şişlik ve şişmiş, rahatsız edici şekilde dolu bir karın
• İshal, kabızlık ya da ikisi arasında gidip gelme
• Gaz, dışkıda mukus, aciliyet ve tam olarak boşaltamama hissi
• Bazı kişilerde yorgunluk ve bulantı

Yaygın fonksiyonel dispepsi belirtileri

• Üst-orta karında ağrı ya da yanma
• Normal bir öğünden sonra rahatsız edici şekilde dolu hissetme
• Çok çabuk doyma, böylece öğünleri bitirememe
• Üst karında şişlik, geğirme ve bazen bulantı

Ne zaman doktora görünmeli

Bu belirtiler birkaç haftadan uzun sürerse, doğru kontroller yapılabilmesi için bir doktora görünün. NHS, fonksiyonel bir durumdan uzaklaşan ve acil değerlendirme gerektiren su "alarm" işaretlerinden herhangi birini fark ederseniz, acilen bir doktorla iletişime geçmenizi önerir:

• Açıklanamayan kilo kaybı
• Makattan kanama ya da diskinizda kan, ya da kan kusması
• Karnınızda bir yumru ya da şişlik
• Yutkunurken zorluk ya da ağrı
• Sürekli kusma
• Anemi belirtileri (alışılmadık yorgunluk, nefes darlığı ya da soluk cilt gibi)

Bu uyarı işaretleri ciddi bir şeyiniz olduğu anlamına gelmez, ancak her zaman hemen kontrol edilmelidir.

IBS ya da fonksiyonel dispepsi için rutin bir nüfus tarama testi yoktur, çünkü bunlar bazı kanserlerin taranabildiği gibi bir taramada ya da kan testinde erkenden yakalanabilecek hastalıklar değildir. Bunlar, başka durumları dışlayan az sayıda testle desteklenen belirti orunturunuzden tanı konur.

"Erken tanı" için en önemli şey, sürekli ya da yeni belirtilere dikkat etmek ve beklemek yerine bir doktora görünmektir. Bu, belirtiler başladığında 50 yaşın üzerindeyseniz, ailenizde bağırsak kanseri, çölyak hastalığı ya da iltihabı bağırsak hastalığı öyküsü varsa ya da yukarıda listelenen alarm işaretlerinden herhangi biri varsa özellikle önemlidir. Bu durumlarda bir doktor testleri daha erken önerebilir. Randevunuzdan birkaç hafta önce basit bir belirti ve besin günlüğü tutmak, doktorunuzun orunturuyu görmesine ve daha hızlı tanı koymasına yardımcı olabilir.

Tanı genellikle belirtileriniz ve tıbbi geçmişiniz hakkında dikkatli bir konuşmayla ve bir fizik muayeneyle başlar. Doktorlar, IBS ve fonksiyonel dispepsiyi tanıyabilmek için üzerinde uzlaşılan belirti temelli standartları (Roma kriterleri olarak bilinir) kullanır.

IBS için tipik orunturu, son üç ayda ortalama haftada en az bir gün tekrarlayan karın ağrısıdır; bu ağrı bağırsak hareketleriyle, ne sıklıkta tuvalete gittiğinizdeki değişiklikle ya da diskinizin görünümündeki değişiklikle bağlantılıdır ve belirtiler en az altı ay önce başlamıştır.

Fonksiyonel dispepsi için tipik orunturu, son üç ayda mevcut olan ve en az altı ay önce başlayan, yemekten sonra rahatsız edici dolgunluk, erken doyma, üst karın ağrısı ya da yanmadır ve yapısal bir neden bulunmaz.

NIDDK, çoğu durumda doktorların IBS'yi tanıyabilmek için çok sayıda teste ihtiyaç duymadığını belirtir. Testler esas olarak benzer belirtilere sahip diğer durumları dışlamak için kullanılır ve şunları içerebilir:

• Anemi, enfeksiyon, tiroit sorunları ya da çölyak hastalığını kontrol etmek için kan testleri
• Gizli kan, enfeksiyon ya da iltihap aramak için dışkı testleri (fekal kalprotektin adli bir belirteç, IBS'yi iltihabı bağırsak hastalığından ayırmaya yardımcı olabilir)
• Belirli besin intolerlanslari ya da bakteriyel aşırı üremeyi tespit etmek için bir nefes testi
• Dispepsisi olan kişilerde Helicobacter pylori testi
• Ülserleri ve diğer sorunları dışlamak için üst endoskopi (mideye geçirilen ince bir kamera); genellikle yaklaşık 60 yaş ve üzeri kişiler ya da alarm özellikleri olanlar için önerilir
• İltihabı bağırsak hastalığını ya da bağırsak kanserini dışlamak için seçilmiş durumlarda kolonoskopi

Bu durumlarda bir tümör ya da yayılma olmadığından, kanser için olduğu gibi bir "evreleme" yoktur.

Tedavi, alt tipinize ve en rahatsız edici belirtilerinize göre uyarlanır ve çoğu zaman birkaç yaklaşımı birleştirir. Amaç mutlaka her belirtinin kaybolması değil, rahatça yaşayabilmeniz için onları iyi bir kontrol altına almaktır. Doğru kombinasyonu bulmadan önce birkaç yaklaşımı denemek normaldir.

Diyet ve yaşam tarzı

• Düzenli öğünler yemek, yemeği aceleye getirmemek ve iyi şekilde hidrate kalmak
• Kafein, alkol, yağlı ya da baharatlı yiyecekler ve gazlı içecekler gibi yaygın tetikleyicileri sınırlamak
• Lifi ayarlamak: çözünür lif (yulaf gibi) genellikle kabızlığa yardımcı olur, belirli lifleri azaltmak ise ishali hafifletebilir
• IBS için, ideal olarak bir diyetisyenle yapılandırılmış bir düşük FODMAP diyeti; bu diyet, sindirilmesi zor belirli karbonhidratları geçici olarak azaltır ve ardından kişisel tetikleyicilerinizi bulmak için onları yeniden ekler
• Düzenli fiziksel aktivite, iyi uyku ve stres yönetimi

İlaçlar

• IBS için: kramplar için antispazmodikler ve nane yağı; ishal için loperamid; kabızlık için musiller ya da daha yeni ajanlar; ve sürekli ağrı için, burada ruh hali yerine bağırsak sinirleri üzerindeki etkisi nedeniyle kullanılan bazı antidepresanlarin düşük dozları.
• Fonksiyonel dispepsi için: asit azaltıcı ilaçlar (proton pompası inhibitörleri ya da H2 blokerleri), varsa H. pylori'yi temizlemeye yönelik tedavi, midenin boşalmasına yardımcı olan prokinetikler ve ağrı ile dolgunluk için düşük dozlu nöromodülatörler.

Zihin-bağırsak ve destekleyici terapiler

Bağırsak ve beyin yakından bağlantılı olduğu için konuşma terapileri gerçekten etkili olabilir. Bunlar arasında bilişsel davranışçı terapi, bağırsağa yönelik hipnoterapi ve gevşeme eğitimi yer alır. Probiyotikler bazı kişilere yardımcı olur. Bakım çoğu zaman, bir gastroenterolog, bir diyetisyen ve bir psikoloğun birlikte çalıştığı bir çok disiplinli ekip tarafından en iyi şekilde sunulur.

En güven verici gerçek şudur: IBS ve fonksiyonel dispepsi yaşamı tehdit etmez, zamanla bağırsağa zarar vermez ve bağırsak kanseri riskini artırmaz. Yaşam süresini kisaltmazlar.

Yapma eğiliminde oldukları şey, iyi hissedilen dönemler ve alevlenme dönemleriyle uzun vadeli, inişli çıkışlı bir seyir izlemektir. Tıbbi değerlendirmeler, taniden bir yıl sonra insanların yaklaşık yarısının hala bazı belirtilere sahip olduğu, diğerlerinin ise önemli ölçüde iyileştiği ya da uzun süreler boyunca yatıştığı tekrarlayan ve düzelen bir orunturu tanımlar. Bu rakamlar tek bir kişiyi değil, insan gruplarını tanımlar ve sizin için bir öngörü değildir. Diyet, yaşam tarzı, ilaç ve zihin-bağırsak desteğinin doğru kombinasyonuyla, çoğu kişi belirtilerin ne sıklıkta ve ne kadar şiddetli ortaya çıktığını azaltabilir ve günlük yaşamlarına devam edebilir. Açık bir tanının kendisi de çoğu zaman rahatlama getirir, çünkü belirtileri açıklar ve insanların en çok endişelendiği şeyleri dışlar.

IBS ya da fonksiyonel dispepsiyle iyi yaşamak, büyük ölçüde kendi orunturulerinizi öğrenmek ve alevlenmeler için bir plana sahip olmakla ilgilidir. Birçok kişiye yardımcı olan pratik adımlar şunlardır:

• Kişisel tetikleyicilerinizi tespit etmek için bir besin ve belirti günlüğü tutmak
• Düzenli saatlerde yemek yemek ve çok büyük öğünlerden kaçınmak, özellikle dispepsi için gece geç saatlerde
• Stres en yaygın tetikleyicilerden biri olduğu için stres azaltma alışkanlıkları edinmek
• Belirtiler kötüleştiğinde hangi ilacı ya da adımı kullanacağınızı bilmeniz için doktorunuzla üzerinde uzlaşılmış bir alevlenme planına sahip olmak
• Fiziksel olarak aktif kalmak ve uykunuzu korumak

Takip genellikle basittir. Bir tanı konulduğunda, sık testlere ihtiyacınız olmayabilir; bunun yerine, gözden geçirmeler tedavinin ne kadar iyi çalıştığına ve ayarlanıp ayarlanmayacagina odaklanır. Herhangi bir yeni belirti hakkında, özellikle daha önce listelenen alarm işaretleri hakkında doktorunuza bilgi vermeniz önemlidir, çünkü tanı zaman zaman yeniden gözden geçirilmesi gerekebilir. Birçok kişi, kendileri için neyin ise yaradığını öğrendikçe belirtilerin yıllar içinde hafiflediğini fark eder.

IBS ya da fonksiyonel dispepsisi olan çoğu kişi ameliyatsız tedavi edilir; bu nedenle yurt dışında "tedavi" genellikle kapsamlı bir uzman değerlendirmesi, tanıyı doğrulamak ve diğer durumları dışlamak için gereken testler ve kişiselleştirilmiş bir yönetim planı anlamına gelir. Her kişinin durumu farklı olduğu için maliyetler değişir ve biz sabit fiyatlar vermeyiz. Bunun yerine, maliyeti etkileyen faktörleri anlamak yardımcı olur:

• Gerçekte hangi testlere ihtiyacınız olduğu: bir konsültasyon ve temel kan testleri, yalnızca klinik olarak endike olduğunda yapılan üst endoskopi ya da kolonoskopi gibi işlemlerden çok daha az maliyetlidir.
• Herhangi bir endoskopik işlem için sedasyon kullanılıp kullanılmadığı ve gereken izleme düzeyi.
• Uzman katkısı: yapılandırılmış bir düşük FODMAP programı için bir diyetisyene ya da bağırsağa yönelik terapi için bir psikoloğa görünmek değer katar ama plana da eklenir.
• Kalış süresi ve takip: çoğu değerlendirme ayaktan yapılır, çok az ya da hiç gecelik konaklama olmaz.

Hazırlanmak için tıbbi kayıtlarınızı toplayın: belirtilerinizin bir özeti ve ne kadar süredir bunlara sahip olduğunuz, önceki test ya da endoskopi sonuçları, güncel bir ilaç listesi ve önceki tanılar. Bir belirti ve besin günlüğü gerçekten yararlıdır. Özel planınızın neleri içereceği ve ne kadar maliyetli olacağı konusunda net bir resim için en iyi adım, ekibin herhangi bir öneride bulunmadan önce geçmişinizi inceleyebileceği ücretsiz bir konsültasyon aracılığıyla kişiselleştirilmiş bir tahmin talep etmektir.

Türkiye, modern hastaneler, deneyimli uzmanlar ve değerlendirme ile endoskopi gibi işlemler için kısa bekleme süreleriyle gastroenteroloji bakımı arayan uluslararası hastalar için köklü bir destinasyon haline gelmiştir. IBS ya da fonksiyonel dispepsi gibi bir durum için, iyi bir merkezin değeri herhangi bir tek işlemden çok, tanıyı doğrulayan, diğer nedenleri dışlayan ve gerceekci bir yönetim planı oluşturan dikkatli, bütünleşik bir değerlendirmede yatar.

Bir merkez seçerken, pazarlama iddialarına güvenmek yerine birkaç şeyi doğrulamak akıllıcadır. Şunlara dikkat edin:

• Akreditasyon: tanınan kalite akreditasyonuna sahip hastaneler (örneğin Joint Commission International, JCI) güvenlik ve bakım için uluslararası standartları karşılar.
• Nitelikli bir uzman ekibi: tedavinin bağırsak-beyin yönü için bir diyetisyen ve psikolojik desteğe erişimi olan, board sertifikalı bir gastroenterolog.
• Değerlendirmenizin neleri içereceği ve her testin neden önerildiği hakkında açık, yazılı bilgi.
• Gerceekci beklentiler: güvenilir bir ekip bir "tedavi" vaat etmez ya da abartılı ifadeler kullanmaz, çünkü bu durumlar iyileştirilmek yerine yönetilir.
• Kendi dilinizde iyi iletişim ve eve döndükten sonra takip için net düzenlemeler.

Saygın bir konsiyerj hizmeti, seçenekleri karşılaştırmanıza, kayıtlarınızı toplamanıza ve bir konsültasyon ayarlamanıza yardımcı olabilir; böylece bilinçli bir seçim yapabilirsiniz.

IBS ya da fonksiyonel dispepsiyi önlemenin garantili bir yolu yoktur, ancak günlük öz bakım belirtilerin ne sıklıkta ortaya çıktığını ve ne kadar güçlü olduklarını anlamlı ölçüde azaltabilir. Birçok kişi en güçlü araçların en basit olanlar olduğunu fark eder.

• Bilinçli yiyin: düzenli, acelesiz öğünler; dolgunluk bir sorunsa daha küçük porsiyonlar; ve kafein, alkol ve yağlı ya da baharatlı yiyecekler gibi bilinen tetikleyicileri azaltma.
• Lif dengenizi bulun: kabızlık için çözünür lifi kademeli olarak artırın ve besinleri körlemesine kesmek yerine IBS için bir diyetisyenle yapılandırılmış bir düşük FODMAP denemesini görüşün.
• Stresi yönetin: gevşeme, nefes egzersizleri, düzenli aktivite ve yeterli uyku, bağırsak-beyin eksenini sakinleştirmeye yardımcı olur.
• Düzenli hareket edin: nazik, tutarlı egzersiz sağlıklı sindirimi ve ruh halini destekler.
• Yeni belirtilere kendiniz tanı koymayın: bir şey değişirse, özellikle alarm işaretleri, kontrol ettirin.

Bu adımlara rağmen belirtiler devam ederse, bir gastroenterologdan ikinci bir görüş almak makul ve değerlidir. Yeni, yapılandırılmış bir değerlendirme tanıyı doğrulayabilir, gözden kaçırılan tetikleyicileri belirleyebilir ve denememiş olabileceğiniz tedavi seçeneklerini açabilir. Bu yardımı aramak, aşırı tepki vermenin değil, kendinize iyi bakmanın bir işaretidir.