IBS ve Fonksiyonel Dispepsi

Irritabl bagirsak sendromu (IBS) ve fonksiyonel dispepsi, doktorlarin bagirsak-beyin etkilesimi bozukluklari dedigi durumlardir (eski adi "fonksiyonel" gastrointestinal bozukluklardir). "Fonksiyonel", bagirsagin yapisal olarak normal gorunmesine ragmen rahat calismamasi anlamina gelir: bir doktor muayene ettiginde ulser yok, iltihap yok, tumor yok ve gorunur bir hasar yok. Rahatsizlik gercektir, ancak organin kendisindeki bir yaralanmadan degil, bagirsak ile sinir sisteminin nasil iletisim kurdugundan kaynaklanir.

IBS esas olarak alt sindirim sistemini (bagirsaklar) etkiler. Tekrarlayan karin (abdominal) agrisinin yani sira ishal, kabizlik ya da her ikisi gibi bagirsak aliskanliklarindaki degisikliklerle tanimlanir. Fonksiyonel dispepsi esas olarak ust sindirim sistemini (mide bolgesi) etkiler. Genellikle ogun zamanlarinda, ust karnin ortasinda surekli rahatsizlik, dolgunluk ya da yanmaya neden olur.

Bu durumlar cok yaygindir. ABD Ulusal Diyabet, Sindirim ve Bobrek Hastaliklari Enstitusu (NIDDK), Amerika Birlesik Devletleri'ndeki insanlarin yaklasik %12'sinde IBS bulundugunu ve bunun kadinlarda erkeklere kiyasla yaklasik iki kat daha yaygin oldugunu tahmin etmektedir. Fonksiyonel dispepsi en az bu kadar yaygindir ve dunya genelinde nufusun buyuk bir bolumunu etkiler. Hicbir durum, ornegin kanserin oldugu sekilde vucudunuz icin tehlikeli degildir ve hicbiri yasam suresini kisaltmaz, ancak her ikisi de gunluk konfor ve yasam kalitesi uzerinde gercek bir etkiye sahip olabilir. Bu rehberin amaci, bunlari sakince anlamaniza ve iyi bir bakima ulasmaniza yardimci olmaktir.

Doktorlar her iki durumu da alt tiplere ayirir, cunku dogru tedavi cogu zaman hangi orunturuye sahip oldugunuza baglidir.

IBS alt tipleri (diski orunturusune gore)

• IBS-C (kabizlikla): diskilar cogunlukla sert ya da topaklidir, zorlanma ve bagirsaginizi tam olarak bosaltamadiginiz hissi vardir.
• IBS-D (ishalle): diskilar cogunlukla gevsek ya da suludur, bazen aniden, acil tuvalet ihtiyaci olur.
• IBS-M (karisik): sert ve gevsek diskilar arasinda gidip gelirsiniz.
• IBS-U (siniflandirilmamis): belirtiler yukaridakilere tam olarak uymaz.

Fonksiyonel dispepsi alt tipleri

• Postprandiyal sikinti sendromu (PDS): "postprandiyal" basitce yemekten sonra anlamina gelir. Baslica sorunlar, yemeklerden sonra rahatsiz edici dolgunluk ve cok cabuk doymadir (erken doyma); bu nedenle normal boyutta bir ogunu bitiremezsiniz.
• Epigastrik agri sendromu (EPS): "epigastrik", gogus kemiginin hemen altindaki ust-orta karin anlamina gelir. Buradaki baslica sorunlar, o bolgedeki agri ya da yanma hissidir.

Bircok kiside her iki dispepsi alt tipinin bir karisimi bulunur. Ayni anda hem IBS hem de fonksiyonel dispepsiye sahip olmak da cok yaygindir, cunku bunlar ayni temel bagirsak-beyin mekanizmalarini paylasir.

Hicbir durum icin tek bir neden yoktur. Bunun yerine, bircok faktor bir araya gelir. Temel fikir, beyinle anormal sekilde iletisim kuran daha hassas, daha tepkisel bir bagirsaktir.

• Viseral asiri duyarlilik: bagirsagin sinirleri normalden daha guclu agri ya da rahatsizlik sinyalleri gonderir; boylece besinlerin gecmesi ya da gazin bagirsagi germesi gibi normal olaylar agrili hissedilir.
• Degismis bagirsak hareketi (motilite): besinleri ilerleten kas kasilmalari cok hizli (ishale ya da agriya yol acan) ya da cok yavas (dolgunluga ya da kabizliga yol acan) olabilir.
• Bagirsak-beyin iletisim bozuklugu: stres, kaygi ve dusuk ruh hali bagirsagin nasil davrandigini degistirebilir; bagirsak rahatsizligi da ruh halini etkileyebilir. Bu cift yonlu bir iliskidir, "tamamen kafanizda" degildir.
• Onceki bir bagirsak enfeksiyonu: agir bir gida zehirlenmesi ya da gastroenterit nobeti bazi kisilerde IBS'yi tetikleyebilir (bazen enfeksiyon sonrasi IBS olarak adlandirilir).
• Bagirsak bakterilerindeki (mikrobiyom) degisiklikler ve fonksiyonel dispepside ince bagirsagin ilk bolumundeki dusuk dereceli iltihap.
• Bir mide bakterisi olan Helicobacter pylori enfeksiyonu, bazi kisilerde dispepsiye katkida bulunabilir ve test edilmeye degerdir.

Risk faktorleri arasinda daha genc olmak (IBS genellikle 50 yasindan once baslar), kadin olmak, ailede IBS oykusu, yasamin erken donemindeki stres ya da zorlu deneyimler ve kisisel kaygi ya da depresyon oykusu yer alir. Bu risk faktorlerine sahip olmak, durumunuza sizin neden oldugunuz ya da bunun sizin sucunuz oldugu anlamina gelmez.

Belirtiler genellikle gelip gider, iyi gunler ve kotu gunler olur. Alevlenmeler belirli besinleri, icecekleri, hormonal degisiklikleri ya da stres donemlerini izleyebilir ve bazen acik bir neden olmadan ortaya cikar.

Yaygin IBS belirtileri

• Karin agrisi ya da kramplar, genellikle yemekten sonra kotulesir ve bagirsak hareketinden sonra hafifler
• Sislik ve sismis, rahatsiz edici sekilde dolu bir karin
• Ishal, kabizlik ya da ikisi arasinda gidip gelme
• Gaz, diskida mukus, aciliyet ve tam olarak bosaltamama hissi
• Bazi kisilerde yorgunluk ve bulanti

Yaygin fonksiyonel dispepsi belirtileri

• Ust-orta karinda agri ya da yanma
• Normal bir ogunden sonra rahatsiz edici sekilde dolu hissetme
• Cok cabuk doyma, boylece ogunleri bitirememe
• Ust karinda sislik, gegirme ve bazen bulanti

Ne zaman doktora gorunmeli

Bu belirtiler birkac haftadan uzun surerse, dogru kontroller yapilabilmesi icin bir doktora gorunun. NHS, fonksiyonel bir durumdan uzaklasan ve acil degerlendirme gerektiren su "alarm" isaretlerinden herhangi birini fark ederseniz, acilen bir doktorla iletisime gecmenizi onerir:

• Aciklanamayan kilo kaybi
• Makattan kanama ya da diskinizda kan, ya da kan kusmasi
• Karninizda bir yumru ya da sislik
• Yutkunurken zorluk ya da agri
• Surekli kusma
• Anemi belirtileri (alisilmadik yorgunluk, nefes darligi ya da soluk cilt gibi)

Bu uyari isaretleri ciddi bir seyiniz oldugu anlamina gelmez, ancak her zaman hemen kontrol edilmelidir.

IBS ya da fonksiyonel dispepsi icin rutin bir nufus tarama testi yoktur, cunku bunlar bazi kanserlerin taranabildigi gibi bir taramada ya da kan testinde erkenden yakalanabilecek hastaliklar degildir. Bunlar, baska durumlari dislayan az sayida testle desteklenen belirti orunturunuzden tani konur.

"Erken tani" icin en onemli sey, surekli ya da yeni belirtilere dikkat etmek ve beklemek yerine bir doktora gorunmektir. Bu, belirtiler basladiginda 50 yasin uzerindeyseniz, ailenizde bagirsak kanseri, colyak hastaligi ya da iltihabi bagirsak hastaligi oykusu varsa ya da yukarida listelenen alarm isaretlerinden herhangi biri varsa ozellikle onemlidir. Bu durumlarda bir doktor testleri daha erken onerebilir. Randevunuzdan birkac hafta once basit bir belirti ve besin gunlugu tutmak, doktorunuzun orunturuyu gormesine ve daha hizli tani koymasina yardimci olabilir.

Tani genellikle belirtileriniz ve tibbi gecmisiniz hakkinda dikkatli bir konusmayla ve bir fizik muayeneyle baslar. Doktorlar, IBS ve fonksiyonel dispepsiyi taniyabilmek icin uzerinde uzlasilan belirti temelli standartlari (Roma kriterleri olarak bilinir) kullanir.

IBS icin tipik orunturu, son uc ayda ortalama haftada en az bir gun tekrarlayan karin agrisidir; bu agri bagirsak hareketleriyle, ne siklikta tuvalete gittiginizdeki degisiklikle ya da diskinizin gorunumundeki degisiklikle baglantilidir ve belirtiler en az alti ay once baslamistir.

Fonksiyonel dispepsi icin tipik orunturu, son uc ayda mevcut olan ve en az alti ay once baslayan, yemekten sonra rahatsiz edici dolgunluk, erken doyma, ust karin agrisi ya da yanmadir ve yapisal bir neden bulunmaz.

NIDDK, cogu durumda doktorlarin IBS'yi taniyabilmek icin cok sayida teste ihtiyac duymadigini belirtir. Testler esas olarak benzer belirtilere sahip diger durumlari dislamak icin kullanilir ve sunlari icerebilir:

• Anemi, enfeksiyon, tiroit sorunlari ya da colyak hastaligini kontrol etmek icin kan testleri
• Gizli kan, enfeksiyon ya da iltihap aramak icin diski testleri (fekal kalprotektin adli bir belirtec, IBS'yi iltihabi bagirsak hastaligindan ayirmaya yardimci olabilir)
• Belirli besin intolerlanslari ya da bakteriyel asiri uremeyi tespit etmek icin bir nefes testi
• Dispepsisi olan kisilerde Helicobacter pylori testi
• Ulserleri ve diger sorunlari dislamak icin ust endoskopi (mideye gecirilen ince bir kamera); genellikle yaklasik 60 yas ve uzeri kisiler ya da alarm ozellikleri olanlar icin onerilir
• Iltihabi bagirsak hastaligini ya da bagirsak kanserini dislamak icin secilmis durumlarda kolonoskopi

Bu durumlarda bir tumor ya da yayilma olmadigindan, kanser icin oldugu gibi bir "evreleme" yoktur.

Tedavi, alt tipinize ve en rahatsiz edici belirtilerinize gore uyarlanir ve cogu zaman birkac yaklasimi birlestirir. Amac mutlaka her belirtinin kaybolmasi degil, rahatca yasayabilmeniz icin onlari iyi bir kontrol altina almaktir. Dogru kombinasyonu bulmadan once birkac yaklasimi denemek normaldir.

Diyet ve yasam tarzi

• Duzenli ogunler yemek, yemegi aceleye getirmemek ve iyi sekilde hidrate kalmak
• Kafein, alkol, yagli ya da baharatli yiyecekler ve gazli icecekler gibi yaygin tetikleyicileri sinirlamak
• Lifi ayarlamak: cozunur lif (yulaf gibi) genellikle kabizliga yardimci olur, belirli lifleri azaltmak ise ishali hafifletebilir
• IBS icin, ideal olarak bir diyetisyenle yapilandirilmis bir dusuk FODMAP diyeti; bu diyet, sindirilmesi zor belirli karbonhidratlari gecici olarak azaltir ve ardindan kisisel tetikleyicilerinizi bulmak icin onlari yeniden ekler
• Duzenli fiziksel aktivite, iyi uyku ve stres yonetimi

Ilaclar

• IBS icin: kramplar icin antispazmodikler ve nane yagi; ishal icin loperamid; kabizlik icin musiller ya da daha yeni ajanlar; ve surekli agri icin, burada ruh hali yerine bagirsak sinirleri uzerindeki etkisi nedeniyle kullanilan bazi antidepresanlarin dusuk dozlari.
• Fonksiyonel dispepsi icin: asit azaltici ilaclar (proton pompasi inhibitorleri ya da H2 blokerleri), varsa H. pylori'yi temizlemeye yonelik tedavi, midenin bosalmasina yardimci olan prokinetikler ve agri ile dolgunluk icin dusuk dozlu noromodulatorler.

Zihin-bagirsak ve destekleyici terapiler

Bagirsak ve beyin yakindan baglantili oldugu icin konusma terapileri gercekten etkili olabilir. Bunlar arasinda bilissel davranisci terapi, bagirsaga yonelik hipnoterapi ve gevseme egitimi yer alir. Probiyotikler bazi kisilere yardimci olur. Bakim cogu zaman, bir gastroenterolog, bir diyetisyen ve bir psikologun birlikte calistigi bir cok disiplinli ekip tarafindan en iyi sekilde sunulur.

En guven verici gercek sudur: IBS ve fonksiyonel dispepsi yasami tehdit etmez, zamanla bagirsaga zarar vermez ve bagirsak kanseri riskini artirmaz. Yasam suresini kisaltmazlar.

Yapma egiliminde olduklari sey, iyi hissedilen donemler ve alevlenme donemleriyle uzun vadeli, inisli cikisli bir seyir izlemektir. Tibbi degerlendirmeler, taniden bir yil sonra insanlarin yaklasik yarisinin hala bazi belirtilere sahip oldugu, digerlerinin ise onemli olcude iyilestigi ya da uzun sureler boyunca yatistigi tekrarlayan ve duzelen bir orunturu tanimlar. Bu rakamlar tek bir kisiyi degil, insan gruplarini tanimlar ve sizin icin bir ongoru degildir. Diyet, yasam tarzi, ilac ve zihin-bagirsak desteginin dogru kombinasyonuyla, cogu kisi belirtilerin ne siklikta ve ne kadar siddetli ortaya ciktigini azaltabilir ve gunluk yasamlarina devam edebilir. Acik bir taninin kendisi de cogu zaman rahatlama getirir, cunku belirtileri aciklar ve insanlarin en cok endiselendigi seyleri dislar.

IBS ya da fonksiyonel dispepsiyle iyi yasamak, buyuk olcude kendi orunturulerinizi ogrenmek ve alevlenmeler icin bir plana sahip olmakla ilgilidir. Bircok kisiye yardimci olan pratik adimlar sunlardir:

• Kisisel tetikleyicilerinizi tespit etmek icin bir besin ve belirti gunlugu tutmak
• Duzenli saatlerde yemek yemek ve cok buyuk ogunlerden kacinmak, ozellikle dispepsi icin gece gec saatlerde
• Stres en yaygin tetikleyicilerden biri oldugu icin stres azaltma aliskanliklari edinmek
• Belirtiler kotulestiginde hangi ilaci ya da adimi kullanacaginizi bilmeniz icin doktorunuzla uzerinde uzlasilmis bir alevlenme planina sahip olmak
• Fiziksel olarak aktif kalmak ve uykunuzu korumak

Takip genellikle basittir. Bir tani konuldugunda, sik testlere ihtiyaciniz olmayabilir; bunun yerine, gozden gecirmeler tedavinin ne kadar iyi calistigina ve ayarlanip ayarlanmayacagina odaklanir. Herhangi bir yeni belirti hakkinda, ozellikle daha once listelenen alarm isaretleri hakkinda doktorunuza bilgi vermeniz onemlidir, cunku tani zaman zaman yeniden gozden gecirilmesi gerekebilir. Bircok kisi, kendileri icin neyin ise yaradigini ogrendikce belirtilerin yillar icinde hafifledigini fark eder.

IBS ya da fonksiyonel dispepsisi olan cogu kisi ameliyatsiz tedavi edilir; bu nedenle yurt disinda "tedavi" genellikle kapsamli bir uzman degerlendirmesi, taniyi dogrulamak ve diger durumlari dislamak icin gereken testler ve kisisellestirilmis bir yonetim plani anlamina gelir. Her kisinin durumu farkli oldugu icin maliyetler degisir ve biz sabit fiyatlar vermeyiz. Bunun yerine, maliyeti etkileyen faktorleri anlamak yardimci olur:

• Gercekte hangi testlere ihtiyaciniz oldugu: bir konsultasyon ve temel kan testleri, yalnizca klinik olarak endike oldugunda yapilan ust endoskopi ya da kolonoskopi gibi islemlerden cok daha az maliyetlidir.
• Herhangi bir endoskopik islem icin sedasyon kullanilip kullanilmadigi ve gereken izleme duzeyi.
• Uzman katkisi: yapilandirilmis bir dusuk FODMAP programi icin bir diyetisyene ya da bagirsaga yonelik terapi icin bir psikologa gorunmek deger katar ama plana da eklenir.
• Kalis suresi ve takip: cogu degerlendirme ayaktan yapilir, cok az ya da hic gecelik konaklama olmaz.

Hazirlanmak icin tibbi kayitlarinizi toplayin: belirtilerinizin bir ozeti ve ne kadar suredir bunlara sahip oldugunuz, onceki test ya da endoskopi sonuclari, guncel bir ilac listesi ve onceki tanilar. Bir belirti ve besin gunlugu gercekten yararlidir. Ozel planinizin neleri icerecegi ve ne kadar maliyetli olacagi konusunda net bir resim icin en iyi adim, ekibin herhangi bir oneride bulunmadan once gecmisinizi inceleyebilecegi ucretsiz bir konsultasyon araciligiyla kisisellestirilmis bir tahmin talep etmektir.

Turkiye, modern hastaneler, deneyimli uzmanlar ve degerlendirme ile endoskopi gibi islemler icin kisa bekleme sureleriyle gastroenteroloji bakimi arayan uluslararasi hastalar icin koklu bir destinasyon haline gelmistir. IBS ya da fonksiyonel dispepsi gibi bir durum icin, iyi bir merkezin degeri herhangi bir tek islemden cok, taniyi dogrulayan, diger nedenleri dislayan ve gerceekci bir yonetim plani olusturan dikkatli, butunlesik bir degerlendirmede yatar.

Bir merkez secerken, pazarlama iddialarina guvenmek yerine birkac seyi dogrulamak akillicadir. Sunlara dikkat edin:

• Akreditasyon: taninan kalite akreditasyonuna sahip hastaneler (ornegin Joint Commission International, JCI) guvenlik ve bakim icin uluslararasi standartlari karsilar.
• Nitelikli bir uzman ekibi: tedavinin bagirsak-beyin yonu icin bir diyetisyen ve psikolojik destege erisimi olan, board sertifikali bir gastroenterolog.
• Degerlendirmenizin neleri icerecegi ve her testin neden onerildigi hakkinda acik, yazili bilgi.
• Gerceekci beklentiler: guvenilir bir ekip bir "tedavi" vaat etmez ya da abartili ifadeler kullanmaz, cunku bu durumlar iyilestirilmek yerine yonetilir.
• Kendi dilinizde iyi iletisim ve eve dondukten sonra takip icin net duzenlemeler.

Saygin bir konsiyerj hizmeti, secenekleri karsilastirmaniza, kayitlarinizi toplamaniza ve bir konsultasyon ayarlamaniza yardimci olabilir; boylece bilincli bir secim yapabilirsiniz.

IBS ya da fonksiyonel dispepsiyi onlemenin garantili bir yolu yoktur, ancak gunluk oz bakim belirtilerin ne siklikta ortaya ciktigini ve ne kadar guclu olduklarini anlamli olcude azaltabilir. Bircok kisi en guclu araclarin en basit olanlar oldugunu fark eder.

• Bilincli yiyin: duzenli, acelesiz ogunler; dolgunluk bir sorunsa daha kucuk porsiyonlar; ve kafein, alkol ve yagli ya da baharatli yiyecekler gibi bilinen tetikleyicileri azaltma.
• Lif dengenizi bulun: kabizlik icin cozunur lifi kademeli olarak artirin ve besinleri korlemesine kesmek yerine IBS icin bir diyetisyenle yapilandirilmis bir dusuk FODMAP denemesini gorusun.
• Stresi yonetin: gevseme, nefes egzersizleri, duzenli aktivite ve yeterli uyku, bagirsak-beyin eksenini sakinlestirmeye yardimci olur.
• Duzenli hareket edin: nazik, tutarli egzersiz saglikli sindirimi ve ruh halini destekler.
• Yeni belirtilere kendiniz tani koymayin: bir sey degisirse, ozellikle alarm isaretleri, kontrol ettirin.

Bu adimlara ragmen belirtiler devam ederse, bir gastroenterologdan ikinci bir gorus almak makul ve degerlidir. Yeni, yapilandirilmis bir degerlendirme taniyi dogrulayabilir, gozden kacirilan tetikleyicileri belirleyebilir ve denememis olabileceginiz tedavi seceneklerini acabilir. Bu yardimi aramak, asiri tepki vermenin degil, kendinize iyi bakmanin bir isaretidir.